Tukaj   i  Tuhan

           młodzieńcze  inspiracje  Adama  Mickiewicza                             

                           

Kim były te postacie, jaką rolę odegrały w życiu młodego poety, że spośród niezliczonej  liczby
innych imion, te właśnie obrał dla bohaterów swych młodzieńczych wierszy?
W poemacie "Tukaj,albo próby przyjaźni",  tytułowa postać to bliżej nie określony bogacz, pan
na zamku  znad  jeziora Kołdyczewskiego i licznych innych podobnych włości.
Tuhan z wiersza  "Świteź"  to książę, postać tragiczna. Na wezwanie swego władcy opuścił
swych bliskich by wziąć udział w wojnie, w trakcie której wróg korzystając z jego nieobecności,
napadł na jego pozbawiony obrony zamek . Córka, przeczuwając hańbę niewoli, wybłagała u
Boga jedyny ratunek jaki jej pozostał i cały zamek zapadł się w głębiny jeziora Świteź.
Do dziś powtarza się legendę o tym, że obydwa jeziora ( choć w rzeczywistości oddalone od
siebie o wiele kilometrów)  są podziemnie połączone.
Być może, w ten symboliczny sposób łączy się obie postaci?

Rozważania zacznijmy od tego  jakich bajek w dzieciństwie słuchał  Adam Mickiewicz ?
Urodził się pod sam koniec osiemnastego stulecia w karczmie Wygoda, w drodze do Zaosia,
leżącego u stóp Góry Żarnowej, prawie w tym samym miejscu gdzie umieścił swego bohatera
Tukaja.  Spędził  tam  też dzieciństwo.  Cała okolica należała do parafii Stołowicze, gdzie
miejscowy kościół zdobiła replika obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej, pewnie ta sama, przed
którą matka małego poety modliła się o jego powrót do zdrowia ( inni twierdzą, że była to
cudowna figurka Matki Boskiej).                                                                                            
Zaosie w tym czasie należało do stryja Adama - Józefa Mickiewicza,  który majątek ten wziął w
zastaw od rodziny Janowiczów. Kilka lat później  Janowicze sprzedali go ciotce  Poety,
Barbarze Stypułkowskiej.
Jakie  bajki-legendy mogły opowiadać małemu dziecku miejscowe piastunki  i opiekunki ?
Z pewnością te same, które jako dzieci usłyszały od swoich matek i babć. Był dawniej wśród
ludów tureckich, do których zaliczani są Tatarzy litewscy, zwyczaj przekazywania w formie
wierszowanej opowieści sławiących dawnych bohaterów.
Nazywały się one: destany. Zdarzało się, że te wiersze - pieśni  umieszczane były
w medżumach, czyli ręcznie  spisanych utworach poetyckich.
To na pewno te opowieści słyszał mały Adam Mickiewicz.

Zaosie leżało na terenie dawnych dóbr kołdyczewskich, które od  1595 r. były własnością
Radziwiłłów. W ich skład wchodził duży majątek ziemski z dworem i jedna lub dwie wsie.
Wiemy o tym z Archiwum Radziwiłłów ( AR, XXIX,nr. 166 oraz AR XI, koperta 87 nr.364 ).
Prawdopodobnie  wcześniej, jeszcze za życia króla Zygmunta Augusta, dostał się Radziwiłłom
jako dzierżawiona królewszczyzna, a w czasach Zygmunta III Wazy  wiecznością:
"...razem ze wszystkiemi  granicami,włościami, dworami, puszczami, lennami, ze szlachtą,
ziemianami, bojarami pancernemi i putnemi , z ich lennikami, posiadłościami i powinnościami,
z przysądem i dziedziczną jurysdykcją".(  w: Irena Rychlikowa, " Tatarzy litewscy   1764-1831
częścią stanu  szlacheckiego?" ,   Kwartalnik Historyczny  1990 r.).
Z Kołdyczewa Radziwiłłowie wystawiali na posługę Rzeczpospolitej  koni  tatarskich 6,  pan
Rafał Kos (zaufany dworzanin Radziwiłłowski - i prawdopodobnie dzierżawca) koni  tatarskich 2
oraz pan Ogiński ( z niejasnych powodów - przypuszczalnie zięć p. Kosa) koni tatarskich 1
 ( w: Rewizja dóbr tatarskich 1631 r.  Acta Baltico-Slavica XX, 1989 r.).
Ponieważ obowiązek wojskowy tatarski przypisany był do majątku,  oznacza to, że poprzednio
cały rejon jeziora Kołdyczewskiego, wraz z Kołdyczewem, należał do Tatarów litewskich, którzy
z dóbr kołdyczewskich wystawiali łącznie koni 9.

Cała okolica dość licznie zasiedlona była Tatarami litewskimi:
nieopodal Kołdyczewa położony był Kroszyn, od 1523 r. należący do tatarskich książąt
Szyryńskich, a jeszcze bliżej Kołdyczewa, do nich też należące od 1530 r. Torszyce
( Torczyce), w dalszej nieco odległości Maluszyce należące pierwotnie do kniaziów
Assańczukowiczów Ułanów  i, w innym nieco kierunku, Wołkowicze oraz
wiele innych tatarskich wsi, takich jak Mir, Kleck, Rudniki i inne, skupiających
arystokrację tatarską i ich krewniaków, osiedlonych w Wielkim Księstwie Litewskim
pod koniec XV wieku i wcześniej jeszcze, za czasów księcia Witolda.

Ale którzy Tatarzy mieszkali w Kołdyczewie ? - odpowiedź nie jest prosta, ale możliwa.
Oto król Stefan Batory w roku 1585 w liście pisze, że dobra Kołdyczewo w pow. nowogródzkim,
król Zygmunt August   "dać raczył potomku Szach Achmeta, cara zawolskoho Azybek Sołtanu"
( w: Rocznik Tatarski 1938). Część tego majątku carewicz Ostryński - ( bo taki tytuł nosił
Aziubek Sołtan) - oddał jako wiano swej krewnej  ( pewnie córce),  żonie Sejt Dżalał
Bahryńskiego, po której dziedziczyła ich córka Jehanna Sejtdżalałówna,  żona
Olejka Juszyńskiego, po niej Mamaj a następnie jego syn Araz Juszyński, który w roku 1571
zamienił tę część Kołdyczewa na Torszyce z carewiczami puńskimi:  Temirem  i Selimem,
synami  Jeni Beka,  wnukami Carewicza Puńskiego, osiadłego  w Wielkim Księstwie Litewskim
jeszcze w roku 1478, syna Nur Dewlet-chana, władcy Krymu ( wszystkie dokumenty w tej
sprawie zebrał  St. Dziadulewicz w: Herbarz  rodzin tatarskich w Polsce ).
Ponieważ  tatarszczyzny w tamtym czasie nie można było ani sprzedać ani kupić, więc
jedynym możliwym powodem zamiany majątków mogło być małżeństwo  i konieczność
połączenia w jedną całość już wcześniej nabytej tam z tego powodu ziemi.
W ten sposób pod koniec XVI wieku większość dóbr Kołdyczewo należała do byłych carewiczów
Puńskich, bardzo wówczas wpływowego rodu,  jednego z dwóch  odrębnych,  pochodzących
bezpośrednio od chanów tatarskich, którym na Litwie przysługiwał  wówczas tytuł carewiczów.

Trzeba pamiętać, że Tatarzy w tym czasie nie byli właścicielami  zajmowanych gruntów a
jedynie lennikami królewskimi, użytkującymi  przyznane im ziemie na tzw. prawie wojennym,
tj. w zamian za konną służbę dla Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Przekazanie Kołdyczewa w ręce Radziwiłłów zdegradowało carewiczów materialnie i  społecznie.
Nie od razu - początkowo zamiast stawać we własnej chorągwi podległej  wielkiemu
księciu litewskiemu, mieli obowiązek stawiennictwa w wojsku Radziwiłłowskim, lecz z chwilą
włączenia  Kołdyczewa do ordynacji nieświeskiej, podzielili  los szlachty ordynackiej
(w: Irena Rychlikowa Tatarzy litewscy 1764 - 1831 szlachtą? ).
Identyczny  (i z tych samych powodów)  los spotkał współwłaścicieli Kołdyczewa Carewiczów
Ostryńskich.


Kim byli Carewicze Puńscy, z jaką historią związane były ich imiona?
W roku 1380 po krwawej wojnie domowej władzę w Złotej Ordzie, ogromnym państwie od
Dniepru po Morze Aralskie, obejmuje  nowa dynastia.  Swe prawo do tronu wywodzą
z faktu pochodzenia od  Tuka-Temüra ( w źródłach osmańskich Tokay -Timur,  w źródłach
rosyjskich Tukaj - Timur).  Pierwszym władcą tej dynastii Tukaidów  ( szczegółowe opracowanie
zamieszczone jest wraz ze źródłami  na:  www.ornatowski.com )  był Tochtamysz-chan, a po
wygaśnięciu głównej linii i rozpadzie dzielnicowym, we wszystkich nowo powstałych
Chanatach : Krymskim, Kasimowskim, Kazańskim  i  Astrachańskim,   jej boczne odgałęzienie
- dynastia Girejów.

Nie jest łatwo wyjaśnić znaczenie tureckiego imienia  tytularnego: "Tukaj ".
Składało  się ono z rdzenia znaczeniowego "tug [tuk]", posiadającego trzy pokrewne znaczenia:
główny sztandar wojenny, w postaci dziewięcioogonowego białego buńczuka z symbolami
słońca i księżyca, samo to  wojsko składające się z pojedynczych około 3- tysięcznych armii
( mong. "kürijen"- fortyfikacji w postaci zakola, pierścienia)  oraz  wodza- władcę,
a także sufiksu  "aj"  tworzącego z rzeczownikiem  formę dzierżawczą "być".
Gdy w czasach Imperium Mongolskiego jego wojsko rozrosło się do 95 minganów,
tj. 95.000 konnych wojowników, zostało podzielone ze względów operacyjnych na trzy armie:
centralną, lewego i prawego skrzydła, a każda z nich pod dowództwem synów Czingis-chana
miała swój Wielki Buńczuk  tzn.  tug  [tuk].
Po rozpadzie Imperium ten podział zachował się i tak np.w Złotej Ordzie, w której
wyodrębniona została Biała Orda, całe jej wojsko znalazło się na lewym skrzydle
pod dowództwem jej chana, najstarszego z czternastu braci, Ordy - Iczena.
W skład lewego skrzydła Złotej Ordy weszły cztery 2-3 tysięczne armie  dowodzone
przez jego czterech młodszych braci, a wśród nich Tuka[j] -Timura, władcy Mangyszłaku,
( a właściwie jego tutuka - tj. "trzymającego  tuk "  czyli namiestnika, księcia ordowego).
Każdy  taki  nutuk [nutug] (tzn. wasalne księstwo) wystawiał własną armię, która  w językach
tjurkskich nazywała się  "toka" ( ale też "tuka") -  zakole, pierścień, pętla , spinka ( słownik
turecko-francuski z 1831-35 r.).
Imię Tukaj oznaczało: Wódz  Armii.
W XIII wieku imię Tukaj-Timur oznaczało: " Wódz Żelaznej Armii"  lub" Żelazny Wódz [Armii]",
ale także "Wódz Żelaznego Pierścienia".
Po przyjęciu przez Złotą Ordę  islamu, całe to nazewnictwo zastąpione zostało
stopniowo określeniami arabskimi i perskimi.
We współczesnym języku tureckim znajduje się neologizm " tugay ", oznaczający
samodzielną jednostkę wojskową w sile brygady( tj.2.500-3.000 żołnierzy) oraz
"tuggeneral", oznaczający dowódcę tej brygady.

Pełna linia genealogiczna Tukaidów - Tukajów litewskich jest następująca:

Czyngis-chan > Dżoczi > Tukaj-Timur (Tuka-Temür) > Urunk (Öreng-Timur) > Sariça >
Künçek (Kendże- Doktimur) > Tülek Timur >Çigaj (Cisne) >Hassan Ogłan (Îçkili Hasan) >
Baş-Timur > Dżijas-ed-Din > Hadży Girej ( Hâcî Giray) > Nûr Devlet-chan ( i jego
bracia: Hajdar Sołtan i Kutlug Zamân) > Carewicz Puński 1488-1542 >
Jeni Bek 1559 > Selim 1571 > Machmeć 1621 ( rotmistrz J.K.M.) > bracia: Jussan,
Dawid, Jslam, Temir, Amurat, Halil, Kantemir ( 1631) >Tukaj z Kołdyczewa.
Ich bliskimi krewniakami byli: Wojciech i Jan Tukaszka 1567,  Tukasz v. Togusz,
Junus Togusz 1595, Selim Tukaszewicz 1631, Jan Tukaszewicz ok. 1650,
Janusz Tukailewski 1628, oraz inni o tatarskich imionach, jak np. Jen Carewicz 1653.

Gdy po Unii Lubelskiej przyszło do tworzenia nazwisk, większość Tatarów utworzyła je
na wzór polski, od majątków bądź imienia protoplasty. Tukaidzi zamieszkujący Kołdyczew
nie posiadali już własności, która z woli polskiego króla przeszła na Radziwiłłów, więc
przyjęli za nazwisko imię odległego przodka Carewiczów Puńskich, Tukaj - Timura,
(wnuka Czyngis-chana), o którym wówczas, pod koniec XVI w. powszechnie pamiętano.

Po upadku Timurydów w Azji Środkowej,  około roku 1505 , przywrócono władcę z
rodu Czyngis-chana,  Muhammada  Szejbani- chana,  potomka  Szejbana, starszego brata
Tukaj - Timura.  Szejbanidzi rządzili do  1598 r., a po nich  Dżanidzi, potomkowie chanów
Astrachańskich z dynastii Tukaidów,  którzy panowali aż do
1747  r.  (w:  Dzieje i kultura ludów Azji Środkowej, aut. Bobodżan Gafurow). Tukaidzi zatem, od
końca XVI w. do połowy XVIII w., byli dynastią panująca nie tylko na Krymie, ale też na ogromnych
terytoriach od rzeki Ural i morza Kaspijskiego  po Góry Turkiestańskie. To dziś historycy
sztucznie  dzielą ich na kilka odrębnych linii; w tamtych czasach przy ustalaniu praw do tronu,
liczyło się tylko to, od którego wnuka Czyngis-chana pretendent się wywodził i jaką siłą
dysponował na poparcie swych praw. I dlatego imię Tukaj w pełni zasługiwało w tamtym czasie
na uznanie za nazwisko i choć raczej o krewniakach z Azji Środkowej  Tukaje, byli
carewicze, mogli nie wiedzieć, to na pewno rozumieli swe związki z panującą na Krymie
dynastią Girejów,  też Tukaidów.
W tym też mniej więcej czasie przyjęli chrzest prawosławny,  co z punktu widzenia ich pozycji
społecznej w przyszłości było nadzwyczaj niefortunne - gdyby przyjęli katolicyzm  lub pozostali
przy islamie, udało by im się prawdopodobnie utrzymać status szlachecki  lub doń zbliżony
-  przyjmując prawosławie  stawali się, stopniowo, chłopami.  Nie byli jednak wyjątkiem,
większość Tatarów porzucających  islam przyjmowała prawosławie - to właśnie katolicyzm
wśród nich był wyjątkowy.
Dla uzupełnienia obrazu tych odległych wieków, trzeba jednak dodać, że ci Tatarzy, którzy
dotrwali w swych lennach - królewszczyznach  do ustaw sejmowych z lat:   1669 , 1677 i 1678
i ostatecznie 1786, uzyskali prawa szlacheckie, z tym, że ci,  którzy pozostali przy islamie, bez
prawa wyborczego. Wśród nich było wielu Tukaidów z pozostałych linii litewskich,
potomków kniaziów  Assańczukowiczów Ułanów.

Na cmentarzu kołdyczewskim koło Zaosia,  Wojkowicz, Melechowicz i Miedzieniowicz
spoczywają bardzo liczni  prawosławni  Tukajowie. Jeszcze w okresie międzywojennym, w tych
miejscowościach zlokalizowanych na terenie niegdysiejszych dóbr kołdyczewskich, mieszkało
łącznie  81 osób o tym nazwisku, najwięcej w Wojkowiczach ( 68 ), oddalonych od Zaosia o
około 1 -1,5 km, pod tą samą Górą Żarnową (źródło: Spis Powszechny  z 1934 r.).

Latem 2001 r w  Wojkowiczach mieszkało jeszcze  6 rodzin o nazwisku Tukaj, ale nie uważają
się już za krewniaków, w ogóle nie chcą o sobie nic mówić - są podejrzliwi i nieufni.
A co z zamkiem Tukaja znad jeziora Kołdyczewskiego?
Carewicz Puński na początku XVI wieku otrzymał od króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka,

zamek w Puniach nad Niemnem, usytuowany na wzgórzu, które
obecnie nosi nazwę Góra Bony. Oprócz tego liczne  inne majątki, ale ów zamek jest ważny bo
wyjątkowy.  W niejasnych okolicznościach Puńscy utracili ten zamek, a wraz z nim nazwisko,
które  związane było z tym  posiadanym majątkiem i utrata zamku oznaczała  jego zmianę.
Na Litwie nazwiska ustabilizowały się dopiero na przełomie XVII  i  XVIII  wieku.  Dotyczyło to w
równym stopniu  Polaków,  Litwinów  czy  Tatarów.  Ale pamięć o zamku trwała jako świadectwo
minionej chwały, gdyż wśród tatarszczyzn litewskich  zamek w Puniach był całkowitym
wyjątkiem. Przy czym wspomnienie o samej miejscowości Punie, dawno uleciało

Przechodząc do Tuhana, podkreślić należy, że było to zruszczenie tatarskiego  wyrazu "tugan".
Podobnie jak "Tuka[j]" było to imię-ranga, tytuł określający pozycję społeczną wśród Tatarów.
Za czasów Imperium Mongolskiego używany był dość często, między innymi nosił je Tugan,
syn Kubiłaj-chana , mongolskiego cesarza Chin z dynastii Jüan oraz  potomek Kubiłaja,

ostatni chiński władca z tej dynastii z roku 1368, Togan-Timur ( Tugan-Temür). 

pradawną cywilizacją stepową, co najmniej  od 745 r. kiedy to powstał Kaganat Ujgurski,
ogromne państwo obejmujące na wschodzie Mandżurię zachodnią po Dżungarię na zachodzie.
Znany jest z „ Zabytku Jenisejskiego” jako imię tytularne:
„ Odszedłem od Was, elu mój, pani moja, synowie moi, narodzie mój, od Was wszystkich
odszedłem mając lat 60. Na imię mi El-Tugan-tutuk. Byłem posłem w elu bożym. Narodowi
sześciu begów byłem begiem.”
Prawdopodobnie  „tugan” był równoważny tureckiemu „tegin” ( starotureckie tgn)
i oznaczał:  „ książę-wódz,  brat chana i jego potencjalny następca na tronie”.

Kontynuacją Kaganatu Ujgurskiego w Turkiestanie byli Karachanidzi ( 933-1212),
od połowy X wieku objęci islamem.

Przed rokiem  1005  władcą Kaszgaru był Tugan-chan z dynastii Karachanidów,
a około roku 1200 w państwie chorezmszaha wielką rolę odgrywał inny
Karachanida Tugan szah, któremu władca Tekesz zmuszony był oddać na
prawie ikta  terytorium Nisy z prawem zwierzchnictwa nad duchowieństwem,
sądownictwem, uczonymi, ludźmi zamożnymi, książętami, dowódcami wojskowymi
rolnikami i ludźmi innych stanów.
Jednym słowem Tugan szah był  władcą prowincji.
W obu wypadkach było to także imię tytularne określające ich pozycję społeczną.

W starodawnym języku czagatajskim, którym aż do połowy XVI wieku posługiwała się kancelaria
w Chanacie Krymskim, tytuł  Kun-Tugan  (Słoneczny [ tj. Ozłocony Słońcem]  Krewniak  [Władcy],  
ale także:  Słonecznie Urodzony,  ( tzn.  z woli Wiecznego Nieba obdarzony charyzmą władców),
oznaczał  księcia pochodzącego ze Złotej Rodziny, potomka Czyngis -chana. W późniejszych
wiekach został wyparty przez tytuły pochodzenia arabskiego - sołtan  ( brat lub syn chana)
i  mirza  ( czyli książę  a  dosłownie:  urodzony  [z]  emira  - emir zade ),  przez jakiś czas
funkcjonując równolegle.

 

.





















 








 

.





















 











             








                    





                                






                
    

 

.





















 








 

.